
Uzay ve Böcekler: Kapalı Habitatlarda Küçük Canlılar, Büyük İşler
Şimdi benimle birlikte bir uzay istasyonunu ya da Mars üssünü düşünün; dışarıda hava yok, su yok, toprak yok. İçeride ise insanların nefes alması, yemek yemesi ve atıklarını yeniden kullanıma kazandırması gerekiyor.
Bu kapalı kutunun içinde çalışan her canlı, sistemin bir parçası ki böcekler de pekala bu parçalardan biri olabilir. Ancak faydalı bir işçi, aynı zamanda kontrolsüz çoğalırlarsa sistemin en ciddi bir tehdidi de olabilir.
Bu yazımızda, böceklerin uzay araştırmalarındaki yerini ele alıyoruz. Bugüne kadar uzaya gerçekten hangi böcekler gitti, orada ne oldu, neler yaşandı, kapalı bir yaşam destek sisteminde böceklerden ne beklenebilir ve riskler nelerdir?
Konu yalnızca entomologları ilgilendirmiyor. Orman mühendisliğinin karantina ve istilacı tür yöntemleri, kapalı bir habitatın biyolojik güvenliğini tasarlarken doğrudan işe yarıyor.
1. Uzay İstasyonu Neden Bir "Ada" Gibidir?
Okyanusun ortasındaki bir adayı düşünün. Adaya yeni bir böcek türü gelirse, onu avlayan canlılar orada bulunmayabilir, iklim yıl boyu elverişlidir ve besin süreklidir. Sonuç ne mi olur? Hızlı çoğalma ve kalıcı yerleşme. İşte istilacı tür biyolojisinin temel mantığı da en basit ifadeyle tam olarak budur.
Basınçlı bir uzay modülü de böyle bir adadır. Sıcaklık ve nem insanlar ve elektronik sistemler için belirli bir konfor seviyesinde tutulur ki bu, aynı zamanda böcekler için de idealdir.
Diğer yandan bitki üretimi kesintisiz besin sağlar, doğal düşmanlar yoktur. Dışarıya kaçış yolu da yoktur, yani bir kez yerleşen popülasyonu oradan çıkarmak da olduça zordur.
İşte tam da bu nedenle kapalı habitatlarda tarımdaki bilinen "ekonomik zarar eşiği" mantığı işlemez. Açık tarlada zararlı sayısı belirli bir düzeye kadar tolere edilir, çünkü doğa bu dengeyi bir ölçüde kendiliğinden kurar.
Ancak küresel ticaret ve ulaşım ağları üzerinden yeni bölgelere taşınan karantina zararlılarında bu tolerans ortadan kalkar.

Örneğin ağaç ve orman dokusunda yıkıcı zararlara yol açabilen Asya uzun boynuzlu böceği (Anoplophora glabripennis) gibi istilacı türlerde uluslararası bitki sağlığı ve karantina düzenlemeleri gereği eşik beklenmez. Öyle ki tek bir tespit bile yayılımı durdurmaya yönelik acil karantina ve mücadele adımlarını tetikler.
Kapalı modülde ise hedef sıfır tolerans ve eradikasyondur, yani tamamen yok etme! Aynı nedenle, üretim için içeri alınan faydalı böceklerin de dışarı sızmasını engelleyecek ayrı bir muhafaza tasarımı gerekir. Hangi böcek olursa olsun, karmaşık uzay yapılarının havalandırma kanallarında kaybolup gitmesi ileride öngörülemez problemlere neden olabilir.
2. Böcekler Kapalı Döngüde Ne İşe Yarayabilir?
Bugün Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS) büyük ölçüde otonom ya da yarı otonom çalışan makinelerle çalışan bir sistemdir. Su geri kazanılır, oksijen üretilir, karbondioksit havadan temizlenir, atıklar ve kirlenmiş sular ayrıştırılıp filtrelenir.
NASA'nın 2023'te devreye aldığı ek üniteyle su geri kazanım oranı yaklaşık %98'e çıkmıştır. [25] Ancak yiyecek hâlâ yerden gönderiliyor; gıda döngüsü kapalı değil ve mevcut astronot sayısını yerel kaynaktan besleme konusunda yetersiz.
Uzun görevler için hedef, canlıların atığı yeniden besine ve havaya çevirdiği biyorejeneratif sistemlerdir. Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) MELiSSA projesi de bu yaklaşımın referans modelidir.
MELiSSA beş aşamalı bir zincir kurar, bunlar;
Atıkların mikroorganizmalarla parçalanması,
Ara ürünlerin temizlenmesi,
Azotun bitkinin kullanabileceği forma çevrilmesi,
Fotosentetik üretim (mikroalg veya yüksek bitki),
İnsandır.
Bu zincirin temelinde bakteriler, algler ve bitkiler vardır. Böcekler ise doğrudan çekirdek mimaride yer almazlar. [22]
3. Peki Böcek Neden Gündemde?
Gündemde, çünkü bitki üretiminin yenmeyen kısmı ortada kalır. Sap, yaprak, kök ve hasat artıklarının büyük bölümü lignoselüloz, yani bitkinin odunsu lif yapısıdır ve insan bunu sindiremez. Böcek ise larvaları bu artıkların tamamını olmasa da önemli bir kısmını kendi biyokütlesine çevirebilirler.
Kapalı sistem deneylerinde un kurdu, önceden fermente edilmiş bitkisel atıkla beslendiğinde lignoselülozun yaklaşık %45,7'sini parçalamış ve kuru ağırlığında %76'ya varan protein içeriğine ulaşmıştır; ancak büyümesi, normal yemle beslenen kontrol grubunun taze ağırlığının yaklaşık %56'sında kalmıştır.[1] Yani dönüştürme mümkündür, fakat verim ancak ön işlemle (fermentasyon, parçalama) kabul edilebilir hale gelir.
İkinci ürün ise, larva dışkısı ve substrat artığı karışımı olan frasstır. Frass azot ve fosfor içerir ve böceğin dış iskeletinden gelen "kitin" parçaları da bitkinin savunma sistemini uyarabildiği için incelenmektedir. Ancak frass, doğrudan hidroponik (topraksız) sisteme dökülemez, içindeki organik azotun önce bakteriler tarafından nitrat gibi bitkinin alabileceği forma çevrilmesi gerekir.
Aksi halde su hattında biyofilm oluşur, damlatıcılar tıkanır ve çözünmüş oksijen de düşer. Bu nedenledir ki kapalı sistem çalışmalarında frassın kullanılmadan önce işlem görmesi gerektiği açıkça belirtilir.[1]
Bu tabloyu mühendislik diline çeviren araç, NASA'nın Eşdeğer Sistem Kütlesi (Equivalent System Mass-ESM) yaklaşımıdır.
ESM; bir donanımın kütlesini, hacmini, harcadığı elektriği, ihtiyaç duyduğu soğutmayı ve mürettebatın ona ayırdığı zamanı tek bir "kütle" değerinde toplar.
Uzayda her şey kargo kütlesiyle sınırlı olduğu için bu ortak hesap mantıklıdır. Bir böcek modülü; ön işlem reaktörü, frass işleme ünitesi ve güvenlik donanımı da hesaba katıldıktan sonra hâlâ avantajlıysa sisteme girer. [33]
Olgunluk düzeyi konuşulurken de Teknoloji Hazırlık Seviyesi (Technology Readiness Level, TRL) ölçeği kullanılır. Burada önemli bir ayrım var: TRL bir araştırma alanının değil, tek bir donanımın özelliğidir.
Yerde böcek üretimi endüstriyel ölçekte yapılır; uzay habitatına entegre edilmiş böcek modülü ise henüz geliştirme aşamasındadır. NASA tanımına göre TRL 4, parçanın laboratuvarda doğrulanması, TRL 5, gerçek kullanım koşullarına benzeyen bir ortamda doğrulanmasıdır. Uçuş sistemine entegrasyon için beklenen eşik genellikle TRL 6'dır. [32]
4. Bugüne Kadar Uzaya Hangi Böcekler Gitti?
a. İlk Yolcular ve Radyasyon Çalışmaları
Bizden önce uzaya çıkan ilk canlılar böceklerdi. 1947'de bir Alman V-2 roketiyle meyve sinekleri yukarı taşındı ve kapsül geri getirildiğinde sinekler hala canlıydı. [21]
Sonraki on yıllarda farklı türlerle gelişim ve radyasyon deneyleri yapıldı. Değnek böceği (Carausius morosus) üzerinde Spacelab ve IML-1 uçuşlarında yumurtadan çıkış ve organ gelişimi izlendi; radyasyon ve ağırlıksızlığın birlikte etkileri ölçüldü. [8]
Un böceği (Tribolium castaneum), hem yer deneylerinde hem mekik uçuşlarında yerçekimi biyolojisinin modellerinden biri oldu. [7] Rus araştırmacılar çöl böceği (Trigonoscelis gigas) ile biyolojik saatin ağırlıksızlıkta nasıl davrandığını inceledi.[18]
Meyve sineği (Drosophila melanogaster) ise en verimli model oldu. Uzayda yumurtadan erginliğe kadar gelişimini tamamlayıp yavru verdiği gösterildi. [2][10][11] Buna karşılık bağışıklık tarafında değişiklikler görüldü. Enfeksiyonlara karşı savunma yanıtının bir kısmı zayıfladı ve bazı bakterilerin hastalık yapma gücü arttı. [12][13][14] Yapay yerçekimi uygulamasının bu etkilerin bir bölümünü azalttığı da gösterildi.[15]
b. Yön Bulma ve Davranış: Arılar, Çekirgeler, Karıncalar
Nisan 1984'teki mekik uçuşunda (STS-13 / 41-C) yaklaşık 3.400 işçi arı ve bir ana arı, özel bir modülde 7 gün tutuldu. Sonuçlar şaşırtıcı derecede olumluydu. Ölüm oranı düşük kaldı, arılar modül içinde kısa uçuşlar yaptı, yaklaşık 200 cm² petek ördü ve petekte şeker şurubu depoladı.
Ana arı yaklaşık 35 yumurta bıraktı, ancak bu yumurtalar dönüşte kovana aktarıldıktan sonra gelişmedi. Petek hücrelerinin yoğunluğu, çapı, derinliği ve duvar kalınlığı yerdeki örnekle benzerdi. Tek fark, hücrelerin yerçekiminde olduğu gibi tutarlı biçimde aşağı eğimli olmamasıydı. Uçuş davranışı da günler içinde düzeldi. İlk günlerde duvara çarpan arılar, beşinci günde çarpışmadan kaçınarak yönlü uçuş yapıyordu. [3]
Ev çekirgesi (Acheta domesticus), Neurolab görevinde ve ISS'e yapılan Soyuz uçuşlarında yerçekimini algılayan duyu organlarının ve sinir hücrelerinin gelişimi için kullanıldı. [5] 2014'te ISS'e taşınan karıncalarla yapılan deneyde, koloninin yiyecek arama davranışının ağırlıksızlıkta değiştiği, karıncaların yüzeylere tutunmada ise çok başarılı olduğu görüldü. [6]
Bu üç örnek birlikte okunduğunda ortak bir sonuç çıkıyor. Ağırlıksızlık böceğin gelişimini durdurmuyor, ancak yön bulma ve yerçekimine dayalı davranışlarını değiştiriyordu.
c. İpek Böceği. Hem Lif Hem Canlı Radyasyon Ölçeri
İpek böceği (Bombyx mori) iki ayrı iş için uzaya gitti. 1997'deki STS-84 uçuşunda yumurtalarda görülen şekil bozuklukları, yerdeki kontrol grubuna göre yaklaşık iki kat sık çıktı.
JAXA'nın ISS'teki Kibo modülünde yürüttüğü Rad Silk deneyi (2009) bunu bir ölçüm aracına dönüştürmeyi hedefledi. Kış uykusu halindeki yumurtalar soğukta yörüngeye taşındı, orada ısıtılarak embriyo gelişimi başlatıldı, sonra yere indirilip hem gelişim hem gen aktivitesi açısından incelendi.
Larvaların vücudunda oluşan beyaz beneklerin sayısı, radyasyon dozunu tahmin eden biyolojik bir gösterge olarak kullanılmak istendi. [23]
İpek üretimi tarafında ise Çin'in Tiangong-2 laboratuvarında 2016'da 6 larva uçuruldu ve bir kısmı bir hafta içinde koz örmeye başladı. [28]
Rus Foton-M3 biyo uydusunun 2007 uçuşunun ardından ise uçuş sırasında döllenmiş bir hamamböceğinin yerde 33 yavru verdiği bildirildi. [29]
Doğrudan uzay boşluğuna maruz bırakma deneylerinde, kuruyarak dayanıklı hale gelen bir sinek türü (Polypedilum vanderplanki) larvalarının 18 ay canlı kaldığı rapor edildi. [17]
ç. Zararlılarla Savaşan Canlılar Da Uzaya Gitti
Kapalı serada zararlı çıktığında kimyasal ilaç kullanmak zordur, çünkü ilaç aynı zamanda havaya da karışır. Alternatif ise zararlıyı öldüren biyolojik canlılardır.
ISS'te bunu test eden bir deney yapıldı. Böcekleri öldüren nematodlar (kıl kurdu benzeri solucanlar, böcek değillerdir) konak kalıntısından çıktı, 10cm nemli kum içinde ilerledi ve hedef böcekleri yerdeki kontrol grubuyla eşdeğer başarıda enfekte etti.
Kritik bulgu, yumurtadan itibaren tamamen uzayda gelişen bireyler Dünya'ya döndüğünde öldü.
Gelişiminin bir kısmını yerde tamamlamış olanlar yaşadı. [4] Yani biyolojik mücadele ağırlıksızlıkta çalışabiliyor ama yerçekimine yeniden uyum da ayrı bir problem.
d. Yemek Tarafında Durum Ne?

Böcek kaynaklı gıda, evet yörüngede tüketildi. ESA astronotu Samantha Cristoforetti 2022 görevinde çekirge unu içeren bir tahıl barı götürdü. [21] Ancak bu, yerden paketlenmiş bir üründü.
Yörüngede böcek yetiştirip doğrudan gıda üreten bir modül ise henüz uçmadı. ESA, mikroyerçekiminin böcekler üzerindeki etkilerini incelemek için yeni deneyler tasarladığını duyurdu, bu çalışma PINS adlı uzman ekibi üzerinden yürütülüyor. [2] [21]

Deneylerdeki bitki üretiminde tozlaşma ise elle veya mekanik olarak yapılıyor. MIR uzay istasyonunun Svet serasında 1990'larda bitkiler elle tozlaştırıldı; etilen gazı birikmesi yüzünden tohum verimi sorunları yaşandı. [27]
ISS'te 2016'da çiçeklenen Zinnia'yı mürettebat fırçayla tozlaştırdı; 2021'deki biber deneyinde kendine verimli bir tür ve fan kullanıldı.

Bitkiler toprakta değil, kalsine kil adı verilen pişmiş kil granüllerinde büyütülüyor, XROOTS deneyi ise hiç katı ortam kullanmadan kökleri su ve hava ile beslemeyi denedi. [26]
e. Elimizde Ne Kadar Veri Var?
Bu alanın ne kadar genç olduğunu aslında sayılarla görmek mümkün. 280 kapalı yaşam destek sistemi çalışmasını tarayan bir derleme, yayınların %79'unun bitki odaklı olduğunu, yalnızca 13 çalışmada böceğin deneysel olarak yer aldığını buldu. [1]
Uçuş verisi tarafında da sınırlar net. Yörüngedeki böcek deneylerinin süresi genellikle 50 günü aşmıyor, verilerin çoğu 1960–2000 arasında üretildi ve hiçbir türde birden fazla nesil ağırlıksızlıkta izlenmedi. [2] Bu son nokta önemli, çünkü bir üretim sisteminin çalıştığını söylemek için tek nesil yeterli değil ve popülasyonun nesiller boyunca sağlıklı kalması gerekir.
Ayrıca fırlatma ve iniş sırasında oluşan yüksek ivme, sıcaklık dalgalanmaları ve yerdeki kontrol gruplarının farklı koşullarda tutulması, sonuçları yorumlamayı da zorlaştırıyor. [2]
5. Aday Türler: Güçlü ve Zayıf Yanları
a. Un Kurdu (Tenebrio molitor)

En çok çalışılan tür. Bitkisel artığı proteine çevirebiliyor, optimal diyet lifi aralığı %5–10 olarak belirlenmiş durumda.[1][9] Bazı plastikleri tüketebildiği de laboratuvarlarda gösterildi. Bu, bir atık çözümü değil, ancak ayrı bir araştırma konusu ve yetiştirme koşullarına oldukça duyarlı.[31]
Madalyonun bir de öbür yüzü var. Un kurdu aynı zamanda bir depo ürünü zararlısıdır. Üretim kabından çıkarsa, habitatın kuru gıda stoklarına yerleşebilir. "Anne terliği" çözümü uzayda karmaşık donanımın olduğu yerde işe yaramaz!
b. Siyah Asker Sineği (Hermetia illucens)

Nemli ve karışık organik atıklarda hızlı büyüyor. Kapalı sistem çalışmalarında ay toprağı benzetimi (regolit simülanı) dahil farklı ortamlarda pupa evresine kadar ulaşabildiği ve modüler bir ünitede atık parçalama ile yeşillik üretiminin birlikte yürütülebildiği gösterildi. [1] Zayıf noktası ise erginlerin çiftleşmesi için özel ışık koşulları gerekmesi, bu da kapalı modülde ek aydınlatma ve enerji gereksinimi demek.
c. Çekirgeler (Acheta domesticus, Locusta migratoria) ve Küçük Un Kurdu (Alphitobius diaperinus)

Protein değeri yüksek, su ve alan ihtiyacı düşük türlerdendir. Avrupa Birliği'nde gıda olarak satışına izin verilmiş durumdalar. [52] [53]
Burada kurum rollerini ayırmak gerekiyor. Bilimsel risk değerlendirmesini EFSA yapar, satış iznini Avrupa Komisyonu verir. [54]
Çekirge üretiminde sıcaklık ihtiyacı ve erginlerin ötüşü, mürettebat konforu açısından ayrıca hesaplanmalıdır.
ç. İpek Böceği (Bombyx mori)

Hem lif hem protein verir. Kapalı sistem deneylerinde marul yaprağı gibi yenmeyen bitki kısımlarıyla beslenebildiği, larva tozunda protein oranının %70'i aştığı gösterildi. [1] Ancak aynı çalışmalar kapalı ortamda büyümenin yavaşladığını ve bağırsak bakteri çeşitliliğinin azaldığını da buldu.[1]
Bu, kapalı habitatın sadece insanı değil, üretim hayvanlarının iç mikrobiyal dengesini de etkilediğini gösteren güzel bir örnek. Dut yaprağıyla beslemek isterseniz, habitat içinde bir de odunsu bitki yetiştirmeniz gerekir.
d. Bombus Arısı (Bombus terrestris)

Karasal seralarda domates ve biber tozlaşmasında yaygın olarak kullanılan, ticari ölçekte üretilen bir tür. Uzay tarafında, kısmi yerçekiminde uçuş performansını inceleyen bir çalışma var [16]; yörüngede koloni düzeyinde tozlaşma yapan bir arı sistemi ise henüz denenmedi. Ticari olarak uluslararası dolaşıma giren bir polinatör türü olduğu için, ithalatı ve salımı bitki sağlığı kurallarına tabidir. [39]
e. Hint Çubuk Böceği (Carausius morosus)

Laboratuvarlarda ve döllenmemiş yumurtadan çoğalabilme (partenogenez) sayesinde tek dişiden popülasyon başlatabilir, bitki dokusu ve selüloz/artık işleme kurgularında kolay takip edilebilen bir model organizma olarak değerlendirilir.
Ancak yoğunluk arttığında veya alternatif kaynak azaldığında canlı bitki dokusunu aşırı tüketme riski taşır, ayrıca genetik çeşitliliğin düşük olması ani sıcaklık/nem değişimlerine veya patojenlere karşı toplu hassasiyet yaratabilir.
f. Bakla / Siyah Yaprak Biti (Aphis fabae)

Çok hızlı nesil değişimi ve partenogenetik üreme ile kısa sürede yüksek birey sayısına ulaşabilir; kapalı ortamlarda besin akışı ve popülasyon dinamiği deneyleri için hızlı tepki verir ancak kapalı modülde doğal düşman (parazitoid veya predatör) bulunmadığında çok hızlı popülasyon patlaması yapabilir; bitki özsuyuna yönelerek üretim bitkilerini zayıflatma ve patojen/hastalık bulaştırma riski yüksektir.
6. Ağırlıksızlık Böceğin Bedenini Nasıl Etkiler?

Buradaki temel fizik şudur Yerde ısınan hava yukarı doğru yükselir, soğuyan hava ise aşağı doğru iner. Bu doğal dolaşım, canlının etrafındaki havayı sürekli yeniler. Ağırlıksızlıkta ise "yukarı" olmadığı için bu dolaşım yoktur.
Böceğin etrafında, kendi solunumuyla değiştirdiği durgun bir hava katmanı kalır. Oksijen azalır, karbondioksit ve nem birikir, vücut ısısı zor atılır.
Yumurta ve pupa gibi hareket etmeyen evreler en hassas olanlardır. Bu yüzden böcek modülünde fan, konfor değil hayatta kalma koşuludur.
İkinci etki de suyla ilgilidir. Yerde su akar ve drene olur. Ağırlıksızlıkta yüzeylerde ince filmler halinde asılı kalır. Bu, küçük larvalar için boğulma riski ve mantar üremesi için elverişli ortam demektir. Su verme ve yıkama işlemleri buna göre tasarlanmalıdır.
Üçüncü etki ise ayırma işlerinde ortaya çıkar. Yerde larvayı dışkıdan elemek veya çöktürmek kolaydır, çünkü ağırlık farkı işi yapar. Ağırlıksızlıkta bu yöntem çalışmaz. Hava akımı, siklon veya santrifüj gerekir.
Uçuş ve tozlaşma da ayrı bir başlık. Kanat çırparak kaldırma kuvveti üretmek yerçekimine bağlı değildir, arıların uzayda uçabildiği zaten gösterildi. [3] Asıl mesele tutunma ve yön bulmadır.
Bombus arıları, çiçeğe tutunup gövdesini titreterek poleni boşaltır. Ağırlığı olmadığı için bu titreşimin tepki kuvveti arıyı çiçekten uzaklaştırır, verimli tozlaşma için mekanik bir sabitleme gerekir. Bu, kuvvet dengesinden çıkan bir mühendislik öngörüsüdür ve test edilmesi gereken bir hipotezdir.
Radyasyon tarafında da böcekler insandan çok daha dayanıklıdır. Bu onları iyi bir araştırma modeli yapar. Yine de hassas dönemler vardır ve ipek böceği yumurtalarında şekil bozukluğunun iki kat artması bunu gösterir. [23] Derin uzay görevlerinin radyasyon ortamında, nesiller boyu sürecek etkiler konusunda ise veri yoktur. [2]
7. Riskler: Kapalı Bir Yerde İşler Neden Hızlı Bozulur?
a. Kaçış ve Yerleşme
Bir modülde sürekli aynı türü üretiyorsanız, sisteme düzenli olarak birey giriyor demektir. İstilacı tür biyolojisinde buna propagül baskısı denir ve yerleşme başarısını artıran en güçlü etkendir. Doğal düşman olmadığı için yerleşen popülasyon hızla büyür.
Yaprak bitleri gibi döllenmeden çoğalabilen, nesil süresi kısa türler en tehlikeli gruptur. Giriş yolu neredeyse her zaman lojistiktir. Sertifikasız bitki, substrat, ambalaj, ekipman yüzeyi, kıyafetler bunlara örnektir.
b. Hastalık ve Tek Türe Bağımlılık
Kapalı bir sistemde tür sayısı azaldıkça yedeklilik azalır; tek bir bileşenin kaybı tüm sistemi durdurabilir. [1] Böcek üretiminde bu, tek tür ve tek genetik hat üzerine kurulu bir modülün salgın karşısında tamamen çökebilmesi anlamına gelir.
Ormancılıkta ağaçlandırma ve orman kurma çalışmalarında birinci öncelik, karışık meşcere (bir orman parçasında en az iki farklı ağaç türünün belirgin bir oranda -genellikle her birinin en az %10- üst tabakada bir arada yetişmesi) ile oluşturmaktır.
Farklı türlerin bir arada bulunduğu bu yapı, ormanın ekolojik stabilitesini ve dış etkenlere karşı dayanıklılığını artırır. Ayrıca alanda barınabilecek zararlı ve yararlı böcek türlerinin çeşitliliğini ve dengesini daha sağlıklı biçimde izlemeye ve anlamaya olanak tanır.
Yoğun yetiştirme ortamları akar, mantar ve virüsler için elverişlidir. Frass, substrattan gelen mikropları taşıyabilir, bazı türlerde kadmiyum gibi ağır metallerin vücutta biriktiği bilinir.
İnsan tarafında ise uzay uçuşunda bağışıklık sisteminin değiştiği ve bazı bakterilerin daha saldırgan hale geldiği gösterilmiştir. [12][13] [14] Bu iki bilgi birlikte okunduğunda, "insana zararsız tür" ifadesinin tek başına yeterli bir güvenlik beyanı olmadığı görülür.
c. Alerji ve Toz
Böceklerde bulunan tropomiyozin adlı kas proteini, kabuklu deniz ürünleri ve ev tozu akarı alerjenleriyle benzerlik gösterir, bu yüzden bu ürünlere alerjisi olan kişilerde reaksiyon riski vardır.[54]
Böcek yetiştiriciliğinde çalışanlarda astım ve duyarlanma vakaları bildirilmiştir. Kapalı atmosferde dış iskelet parçaları ve dışkı tozu sürekli dolaşır. Bir mürettebat üyesinin duyarlanması, görev boyunca geri döndürülemez bir sağlık kısıtı yaratabilir.
ç. Havanın Kimyası
Yoğun üretim üniteleri karbondioksit, amonyak, nem, uçucu organik bileşikler ve partikül üretir. Bunlar hava temizleme donanımına ek yük bindirir.
Kurdele çiçeği (Chlorophytum comosum) ve barış zambağı (Spathiphyllum spp.) gibi bitkiler yalnızca kısmi destek sağlar. Kesin çözüm; böcek modülünü ayrı ve filtreli bölmede tutmak, partikül, gaz ve nemi HEPA, aktif karbon ve iklimlendirme hatlarıyla mühendislik düzeyinde kontrol altında tutmaktır.
Değerlendirme çerçevesi, NASA'nın kabin havası için kirletici madde sınır değerleri (SMAC) ve insan-sistem standardındaki mikrobiyolojik kabul sınırlarıdır. [34] [35] Böcek modülünün kazandırdığı geri dönüşüm, bu ek yük düşüldükten sonra hesaplanmalıdır.
d. Canlı Polinatör Mü, Mekanik Çözüm Mü?
Serada yetiştirilen bitkilerin bir kısmı kendi kendini dölleyebilir; bunlarda titreşim veya hava akımı yeterlidir ve ISS'te uygulanan yöntem de budur. [26]
Çekirdek üretmek, yani nesiller arası tohum almak istendiğinde ise döllenme gerekir. Dolayısıyla soru "arı mı fırça mı?" değil; hangi bitki, kaç nesil ve hangi güvenlik seviyesi için canlı polinatör zorunlu, sorusudur.
Biyolojik mücadelenin bedeline gelince, zararlıya karşı parazitoit arı, avcı akar veya böcek öldüren mantar kullanmak, habitata bir yabancı canlının daha girmesi demektir. ISS deneyi bu yolun işleyebildiğini, ama dönüşte uyum sorunu çıkabildiğini gösterdi. [4]
Kullanılacak ajanın konak özgüllüğü, kalıcılığı ve havaya karışma riski de ayrı ayrı değerlendirilmelidir; bu tür canlıların sevki ve salımı uluslararası bitki sağlığı kurallarına tabidir. [39]
Gezegen koruma ile biyogüvenlik farklı işlerdir. Gezegen koruma, Dünya'dan çıkan bir aracın başka bir gök cismini mikroplarla kirletmesini önler, COSPAR politikası ve NASA yönergeleri ise bunu düzenler. [36] [37]
Biyogüvenlik ise habitatın içindeki canlıların kontrol altında tutulmasıdır. Böcek gibi sterilize edilmesi zor, yüksek biyokütleli bir yük ikisini aynı anda gerektirir.
Hukuki çerçeve tasarımı doğrudan sınırlar. Avrupa Birliği'nde böcek gıdası Yeni Gıda Tüzüğü ve Birlik Listesi üzerinden izinlendirilir. [52] [53] Yem tarafında böcek kaynaklı protein yalnızca belirli türlere ve hedef hayvan gruplarına açıktır. [56]
En sert kısıt substrattadır. Hayvansal yan ürünler mevzuatı, toplu yemek artıkları ve gübre gibi akımların çiftlik böceklerine yem olarak verilmesini yasaklar; frass için de ısıl işlem şartı koyar. [55] Bu nedenle "insan atığı böcek larvasıyla işlenir" fikri, mevcut mevzuatta uygulanabilir bir tasarım değildir.
Türkiye'de kural açık ve yenidir. 20 Mayıs 2026 tarihli, 33259 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Yeni Gıdalar Yönetmeliği'nin 7'nci maddesinin ikinci fıkrası şöyledir: "Domuz ve böcek kaynaklı bir yeni gıda ile ilgili başvuru/bildirim kabul edilmez ve bu gıdalar yeni gıdalar listesinde yer almaz." [47]
Aynı gün yayımlanan Uygulama Tebliği (2026/3) başvuru usullerini düzenler; Yönetmelik 5996 sayılı Kanun'a dayanır. [48] [49] Yani Türkiye'de böcek kaynaklı ürünler gıda olarak piyasaya sunulamaz. Eğitim, davranış araştırması ve atık dönüşümü amacıyla yetiştiricilik ise farklı bir alandır ve bu ayrımın proje dokümanlarında açıkça yazılması gerekir.
Canlı böcek ithalatı bitki karantinası mevzuatına[51], genetiği değiştirilmiş hatlar 5977 sayılı Biyogüvenlik Kanunu'na tabidir. [50] Yurt dışından örnek toplamada Nagoya Protokolü'nün erişim ve fayda paylaşımı kuralları ayrıca geçerlidir. [59]
Kutup çalışmalarında da ek bir kısıt vardır: Antarktika Antlaşması Sistemi'nin Madrid Protokolü Ek II, alana yerli olmayan tür, parazit ve hastalık sokulmasını yasaklar. [60] Kutup astrobiyolojisi kapsamında canlı böcek deneyi ancak alan dışında, muhafaza altında yapılabilir. [46]
8. Orman Mühendisinin Çantasındaki Yöntemler
Bir orman mühendisi, istilacı böceklerle çalışırken aslında şunu yapar. Canlı bir yükün hangi yollardan girdiğini, nerede tutulacağını ve nasıl erken fark edileceğini planlar. Bu yöntemler kapalı habitata neredeyse birebir aktarılabilir.
Giriş yollarını tek tek puanlamak. Uluslararası zararlı risk analizi standardı, her giriş yolunun ayrı değerlendirilmesini ister. [40] Habitatta bu bitki materyali, substrat, ambalaj, tekstil ve mürettebat ekipmanı için ayrı ayrı risk puanı demek.
Tek önleme değil, katmanlı önlem esas alınır. Sistem yaklaşımı standardı, birbirini yedekleyen önlemler zincirini tanımlar. [41] Modüllerin fiziksel ayrılması, hava kilidi, negatif basınçlı bölgeler, HEPA filtreler ve tül bariyerler birlikte anlam kazanır.
Üretim alanını "zararlıdan ari üretim yeri" olarak tanımlamak, düzenli statü kontrolü ve tuzak ağı kurmak bu zincirin ölçülebilir parçalarıdır. [38]
Erken tespitte gösterge (sentinel) bitkiler, yapışkan ve feromon tuzakları, DNA barkodlama ile tür doğrulaması; popülasyon daha küçükken yakalamayı sağlar. Bir orman zararlısının istilasını ilk birkaç ağaçta durdurmakla, bütün meşçereye yayıldıktan sonra mücadele etmek arasındaki fark, kapalı modülde çok daha keskindir.
a. Muhafaza Seviyesi Standardı
Tıbbi entomolojide geliştirilen Eklembacaklı Muhafaza Kılavuzu, ACL-1'den ACL-4'e kadar seviyeler ve gereksinimler tanımlar. Örneğin çift kapılı giriş, içeri doğru hava akımı, atığın etkisizleştirilmesi, kaçış kayıtları. [44] Bu habitat böcek modülü için hazır bir çerçevedir.
b. Etkiyi Puanlamak
IUCN'in yabancı türler için geliştirdiği EICAT ve SEICAT sınıflandırmaları, "bu tür ne kadar zarar verebilir" sorusunu kanıta dayalı ve karşılaştırılabilir hale getirir. [45] Aynı mantık, üretim türlerinin kaçış senaryolarını sıralamakta kullanılabilir.
c. Ahşap ve Ambalaj Disiplini
Ahşap ambalaj için uluslararası standart, odun özünde 56 °C'de 30 dakika ısıl işlem gibi somut ölçütler koyar.[42] JAXA, Kyoto Üniversitesi ve Sumitomo Forestry'nin birlikte geliştirdiği ahşap uydu LignoSat gibi örnekler arttıkça, odun zararlıları ve ambalaj kaynaklı bulaşma montaj, depolama ve fırlatma öncesi karantina planlarının parçası olur. [24] Yörüngede biyolojik activity beklenmez, risk yer aşamasındadır.
ç. Son Olarak Muhasebe
Karantina süresi, analiz, güvenlik donanımı ve mürettebat zamanı birer maliyettir ve ESM hesabına eklenmelidir. [33]
9. Analog Uzay Araştırma İstasyonlarında Ne Yapılabilir?
Yerdeki analog istasyonlar gerçek uzaydaki ağırlıksızlığı taklit etmez, edemezler. Bu ayrımı net tutmak gerekir. Analog sahada test edilebilecek şeyler şunlardır. Muhafaza mimarisi gerçekten sızdırmaz mı, ekip prosedürü işliyor mu, mikrobiyal yük kontrol altında mı, frass işleme zinciri çalışıyor mu, erken tespit sistemi ne kadar hızlı, mürettebata ne kadar zaman kaybettiriyor.
İyi bir çalışma önce güvenlik seviyesini tanımlar, sonra tek değişkenli karşılaştırma kurar. Aynı tesis, aynı substrat, aynı sıcaklık, yalnızca tür veya frass işleme yöntemi farklı.
Ölçülecekler baştan sabitlenir. Gelişim süresi ve ölüm oranı, yem dönüşüm verimi, birim alan ve enerji başına protein, frassın azot-fosfor içeriği, amonyak ve karbondioksit salımı, ortamdaki mikrop ve partikül düzeyi, mürettebatın harcadığı dakika.
Yerdeki eş koşullu kontrol hattı olmadan hiçbir sonuç yorumlanamaz. Süre de keyfi seçilmez, en az iki nesli kapsayacak uzunluk, biyolojik olarak anlamlı alt sınırdırm çünkü tek nesil, sistemin sürdürülebilir olduğunu göstermez. [2]
10. Sırada Hangi Sorular Var?
Böcek modülü, ön işlem ve güvenlik donanımı eklendikten sonra kütle bütçesinde rakiplerini geçebilir mi?
Fan debisi hangi aralıkta böceğin solunumunu ve ısı atımını yeterli kılar?
Bir popülasyon ağırlıksızlıkta nesiller boyu sağlıklı kalabilir mi ki bu, alanın en büyük boşluğudur?
Mekanik tozlaşma hangi bitkilerde canlı arıya olan ihtiyacı tamamen kaldırır?
Uzayda gelişen bireylerin Dünya'ya dönüşte yaşadığı uyum sorunu üretim türlerinde de görülür mü?
Tek bir salgının tüm üretimi durdurmasını engelleyecek yedeklilik nasıl kurulur?
Bu soruların hepsi ölçülebilir, izinlendirilebilir ve aşamalı olarak test edilebilir. Böcekler uzayda bugüne kadar daha çok araştırma modeli olarak uçtu ancak gıda ve atık altyapısı olarak uçmadı.
Kapalı döngüyü kurmak kadar, onu biyolojik olarak sızdırmaz tutmak da mühendislik işidir ve bu ikinci iş, istilacı türlerle uğraşanların zaten yıllardır yaptığı iştir.
Bir önceki Böcekler Gezegeni isimli giriş yazımızdan sonra, bu yazımızda da gerçek uzay ve üzerinde çalıştığımız analog uzay araştırma istasyonlarında kendi alanımızla ilgili araştırmaları derledik. Bir sonraki yazıda görüşmek üzere.
Kaynakça
Dergiler
[1] Berggren Å., Jensen A.B., Copplestone D., Guidetti R., Heer M., Pittia P. (2025). Insects in bioregenerative life support systems: unlocking their role in space sustainability. Frontiers in Physiology 16:1621099. (280 çalışmanın taraması; metinde Li ve ark. 2013, Yu ve ark. 2008, Yang ve ark. 2010, Tong ve ark. 2012, Liang ve ark. 2014/2015, Romano ve ark. 2024 ve Metelli ve ark. 2023 olarak anılan bulgular bu derlemenin tablosundan aktarılmıştır.)
[2] Guidetti R., Jensen A.B., Copplestone D., Heer M., Pittia P., Rebecchi L., Berggren Å. (2025). Insects in outer space: assessing the effects of microgravity on edible and model insect species for spaceflight food system. Frontiers in Physiology 16:1622401. (ESA PINS uzman ekibi, sözleşme no. 4000136088.)
[3] Vandenberg J.D., Massie D.R., Shimanuki H., Peterson J.R., Poskevich D.M. (1985). Survival, behavior and comb construction by honey bees, Apis mellifera, in zero gravity aboard NASA Shuttle Mission STS-13. Apidologie 16:369–384.
[4] Kaplan F., Shapiro-Ilan D., Schiller K.C. (2020). Dynamics of entomopathogenic nematode foraging and infectivity in microgravity. npj Microgravity 6:20.
[5] Horn E. ve ark. (2001) Crickets in space, Acta Astronautica 49:345–363; (2002) Crickets in space: morphological, physiological and behavioral alterations induced by space flight and hypergravity, Advances in Space Research 30:819–828; (2007) Development of neuronal and sensorimotor systems in the absence of gravity: neurobiological research on four Soyuz taxi flights to the International Space Station, Microgravity Science and Technology 19:164–169.
[6] Countryman S.M., Stumpe M.C., Crow S.P., Adler F.R., Greene M.J., Vonshak M. ve ark. (2015). Collective search by ants in microgravity. Frontiers in Ecology and Evolution 3:25.
[7] Bennett R.L., Abbott M.K., Denell R.E. (1994). Insect gravitational biology: ground-based and shuttle flight experiments using the beetle Tribolium castaneum. Journal of Experimental Zoology 269:242–252.
[8] Bücker H., Facius R., Horneck G., Reitz G. ve ark. (1986) Embryogenesis and organogenesis of Carausius morosus under spaceflight conditions, Advances in Space Research 6(12):115–124; (1989) aynı tür üzerine radyasyon/mikroyerçekimi çalışması, Advances in Space Research 9(10):161–173; Reitz G. ve ark. (1992) Radiation and microgravity effects observed in the insect system Carausius morosus, International Journal of Radiation Applications 20(1):233–239.
[9] Li L., Stasiak M., Li L., Xie B., Fu Y., Gidzinski D. ve ark. (2016). Rearing Tenebrio molitor in BLSS: dietary fiber affects larval growth, development, and respiration characteristics. Acta Astronautica 118:130–136.
[10] Vernos I., Gonzalez-Jurado J., Calleja M., Marco R. (1989). Microgravity effects on the oogenesis and development of embryos of Drosophila melanogaster laid in the Space Shuttle during the Biorack experiment (ESA). International Journal of Developmental Biology 33:213–226.
[11] Ogneva I.V., Belyakin S.N., Sarantseva S.V. (2016). The development of Drosophila melanogaster under different duration space flight and subsequent adaptation to Earth gravity. PLoS ONE 11(11):e0166885.
[12] Marcu O., Lera M.P., Sanchez M.E. ve ark. (2011). Innate immune responses of Drosophila melanogaster are altered by spaceflight. PLoS ONE 6(1):e15361.
[13] Taylor K., Kleinhesselink K., George M.D. ve ark. (2014). Toll mediated infection response is altered by gravity and spaceflight in Drosophila. PLoS ONE 9(1):e86485.
[14] Gilbert R., Torres M., Clemens R. ve ark. (2020). Spaceflight and simulated microgravity conditions increase virulence of Serratia marcescens in the Drosophila melanogaster infection model. npj Microgravity 6:4.
[15] Mhatre S.D., Iyer J., Petereit J. ve ark. (2022). Artificial gravity partially protects space-induced neurological deficits in Drosophila melanogaster. Cell Reports 40(10):111279.
[16] Yamashita M., Hashimoto H., Mitsuhata M., Sasaki M. (2010). Flight performance of bumble bee as a possible pollinator in space agriculture under partial gravity. 38. COSPAR Bilimsel Toplantısı bildirisi.
[17] Gusev O., Sakashita T., Sychev V. ve ark. (2010). The sleeping chironomid: an insect survived 18 months of exposure to outer space. 38. COSPAR Bilimsel Toplantısı bildirisi.
[18] Alpatov A.M. ve ark. (1994) Impact of microgravity and hypergravity on free-running circadian rhythm of the desert beetle Trigonoscelis gigas, Biological Rhythm Research 25:168–177; (1998) Effects of microgravity on circadian rhythms in insects, Journal of Gravitational Physiology 5(1):P1–P4; (2000) Sand-desert tenebrionid beetle Trigonoscelis gigas: a promising biological model for space chronobiology, Aerospace and Environmental Medicine 34(1):58–61.
[19] Katayama N., Ishikawa Y., Takaoki M., Yamashita M. ve ark. (2008). Entomophagy: a key to space agriculture. Advances in Space Research 41(5):701–705.
[20] Kok R., van Huis A. (2021). Insect food in space. Journal of Insects as Food and Feed 7(1):1–4.
Kurum Raporları, Ajans Dokümanları ve Görev Kayıtları
[21] ESA (07.11.2025). Insects on the space menu — European Space Agency / Avrupa Uzay Ajansı. (Yeni deney tasarımı; 1947 V-2 uçuşu; Cristoforetti'nin 2022 görevindeki çekirge unu içeren bar.)
[22] ESA — MELiSSA (Micro-Ecological Life Support System Alternative / Mikro-Ekolojik Yaşam Destek Sistemi Alternatifi) mimari dokümantasyonu ve MELiSSA Pilot Tesisi, Universitat Autònoma de Barcelona.
[23] JAXA — Kibo Rad Silk deney dokümanı (tamamlanma 25.11.2009; sorumlu araştırmacı T. Furusawa; STS-84/1997 karşılaştırması) — Japan Aerospace Exploration Agency / Japonya Havacılık ve Uzay Keşif Ajansı.
[24] JAXA, Kyoto Üniversitesi, Sumitomo Forestry — LignoSat ahşap uydu görevi.
[25] NASA — ISS su geri kazanım oranına ilişkin 2023 duyurusu — National Aeronautics and Space Administration / ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi.
[26] NASA — Veggie (Vegetable Production System / Bitkisel Üretim Sistemi), Advanced Plant Habitat (APH / Gelişmiş Bitki Habitatı), Plant Habitat-04 ve XROOTS (eXposed Root On-Orbit Test System) görev kayıtları.
[27] NASA–ROSCOSMOS — Mir istasyonu Svet sera deneyleri (tohumdan tohuma üretim, elle tozlaşma, etilen sorunları).
[28] CMSA — Tiangong-2 / Shenzhou-11 ipek böceği öğrenci deneyi (2016) — China Manned Space Agency / Çin İnsanlı Uzay Ajansı; görev yayını kaydı.
[29] ROSCOSMOS / IBMP — Foton-M3 (2007) biyouydu uçuşu sonrası üreme bildirimi (basın kaydı) — Institute of Biomedical Problems / Biyomedikal Sorunlar Enstitüsü.
[30] FAO (2013). Edible insects: future prospects for food and feed security — Food and Agriculture Organization of the United Nations / Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü.
[31] Jung C.M. ve ark. (2024). Lessons in Rearing Mealworms for Plastics Degradation — U.S. Army Engineer Research and Development Center (ERDC) / ABD Ordusu Mühendislik Araştırma ve Geliştirme Merkezi.
Standartlar, Politikalar ve Kılavuzlar
[32] NASA — Technology Readiness Level Definitions / Teknoloji Hazırlık Seviyesi Tanımları (TRL 4: laboratuvar ortamı; TRL 5: ilgili ortam).
[33] NASA — Advanced Life Support Equivalent System Mass (ESM) Guidelines / Gelişmiş Yaşam Destek Eşdeğer Sistem Kütlesi Kılavuzu.
[34] NASA JSC-20584 — Spacecraft Maximum Allowable Concentrations for Airborne Contaminants (SMAC) / Uzay Aracında Havadaki Kirleticiler için Azami İzin Verilen Konsantrasyonlar.
[35] NASA-STD-3001 Cilt 1–2 — NASA Space Flight Human-System Standard / NASA Uzay Uçuşu İnsan-Sistem Standardı (Cilt 2: insan faktörleri, yaşanabilirlik, çevresel sağlık).
[36] NASA NPD 8020.7 — Biological Contamination Control for Outbound and Inbound Planetary Spacecraft / Giden ve Dönen Gezegen Uzay Araçları için Biyolojik Kontaminasyon Kontrolü; NASA NPR 8020.12 — Planetary Protection Provisions for Robotic Extraterrestrial Missions / Robotik Dünya Dışı Görevler için Gezegen Koruma Hükümleri.
[37] COSPAR — Policy on Planetary Protection / Gezegen Koruma Politikası — Committee on Space Research / Uzay Araştırmaları Komitesi.
[38] FAO / IPPC — International Plant Protection Convention / Uluslararası Bitki Koruma Sözleşmesi; ISPM (International Standards for Phytosanitary Measures / Uluslararası Bitki Sağlığı Önlemleri Standartları): ISPM 5 (terimler sözlüğü), ISPM 8 (zararlı statüsünün belirlenmesi), ISPM 10 (zararlıdan ari üretim yerleri), ISPM 36 (dikim için bitkilerde bütünleşik önlemler).
[39] ISPM 3 — Guidelines for the export, shipment, import and release of biological control agents and other beneficial organisms / Biyolojik kontrol ajanları ve diğer faydalı organizmaların ihracatı, sevki, ithalatı ve salımına ilişkin kılavuz.
[40] ISPM 11 — Pest risk analysis for quarantine pests / Karantina zararlıları için zararlı risk analizi.
[41] ISPM 14 — The use of integrated measures in a systems approach for pest risk management / Zararlı risk yönetiminde sistem yaklaşımıyla bütünleşik önlemler.
[42] ISPM 15 — Regulation of wood packaging material in international trade / Uluslararası ticarette ahşap ambalaj materyalinin düzenlenmesi (ısıl işlem: odun özünde 56 °C / 30 dakika).
[43] EPPO — Avrupa ve Akdeniz Bitki Koruma Örgütü (European and Mediterranean Plant Protection Organization) zararlı risk analizi ve egzotik biyolojik kontrol ajanı standartları.
[44] ASTMH / American Committee of Medical Entomology — Arthropod Containment Guidelines (ACL-1…ACL-4) / Eklembacaklı Muhafaza Kılavuzu — American Society for Tropical Medicine and Hygiene.
[45] IUCN — EICAT (Environmental Impact Classification for Alien Taxa / Yabancı Taksonlar için Çevresel Etki Sınıflandırması) ve SEICAT (sosyo-ekonomik boyutu).
[46] SCAR — Environmental Code of Conduct for Terrestrial Scientific Field Research in Antarctica / Antarktika'da Karasal Bilimsel Arazi Araştırmaları için Çevresel Davranış Kuralları — Scientific Committee on Antarctic Research.
Mevzuat
[47] Türk Gıda Kodeksi Yeni Gıdalar Yönetmeliği — Resmî Gazete, 20.05.2026 / 33259; Madde 7/2 (domuz ve böcek kaynaklı yeni gıda başvuru/bildirimi kabul edilmez).
[48] Türk Gıda Kodeksi Yeni Gıdalara İlişkin Uygulama Tebliği (Tebliğ No: 2026/3) — Resmî Gazete, 20.05.2026 / 33259.
[49] 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (md. 21, 23, 24, 26).
[50] 5977 sayılı Biyogüvenlik Kanunu.
[51] Bitki Karantinası Yönetmeliği — Tarım ve Orman Bakanlığı.
[52] Regulation (EU) 2015/2283 — Novel Foods Regulation / Yeni Gıdalar Tüzüğü.
[53] Commission Implementing Regulation (EU) 2017/2470 — Union list of novel foods / Yeni Gıdalar Birlik Listesi.
[54] EFSA NDA Paneli bilimsel görüşleri (yenilebilir böcekler; tropomiyozin çapraz alerjenliği) — European Food Safety Authority / Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi; Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens. (Risk değerlendirmesi EFSA'da, yetkilendirme Avrupa Komisyonu'ndadır.)
[55] Regulation (EC) No 1069/2009 — Animal By-Products Regulation / Hayvansal Yan Ürünler Tüzüğü ve Regulation (EU) No 142/2011 (çiftlik böceği substrat kısıtları, frass ısıl işlem şartı).
[56] Regulation (EC) No 999/2001 çerçevesinde böcek kaynaklı işlenmiş hayvansal proteinin yemde kullanımına ilişkin değişiklik tüzükleri.
[57] Regulation (EU) 2019/1009 — Fertilising Products Regulation / Gübre Ürünleri Tüzüğü.
[58] Convention on Biological Diversity (CBD) / Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi, Madde 8(h).
[59] Cartagena Protocol on Biosafety / Biyogüvenlik Kartagena Protokolü; Nagoya Protocol / Nagoya Protokolü.
[60] Antarktika Antlaşması Sistemi — Protocol on Environmental Protection (Madrid Protocol / Madrid Protokolü), Annex II / Ek II.
Yazar Hakkında

Okul - Bölüm: İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa - Mühendislik ve Doğa Bilimleri
MoEP Takımı: Astro-Entomoloji Takımı (ASTRO-ENTO)
Yorumlar
Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu sen yap!



